Artikelen 2025

Datum publicatie: juni 2025

Turnhout en de RWZI (RioolWaterZuiveringsInstallatie)

Ronny Crols en Rita Dries met dank aan Ria en Luc Cuynen en Leo Maes

Vandaag worden in Vlaanderen de rioolwaterzuiveringsinstallaties (rwzi’s) beheerd door de nv Aquafin. Aquafin bouwt en beheert de infrastructuur voor de zuivering van rioolwater volgens de 11 rivierbekkens die Vlaanderen telt. Een hiervan is het Netebekken waarop de zuiveringsinstallatie van Turnhout geënt is. Nog niet zo lang geleden bouwde en beheerde de stad Turnhout een van de modernste rioolwaterzuiveringsinstallaties van België. De eerste toezichter op deze werken en op deze installatie was Karel Cuynen.

Het Bezemklokje ging op bezoek bij Luc en Ria Cuynen, twee van de drie kinderen van Karel Cuynen (+26/01/2025). Hun zoon Bart was die avond niet vrij. Karel woonde in het WZC Sint-Lucia en zijn kinderen vertellen ons graag zijn en hun verhaal.

v.l.n.r.: Karel, Bart, Luc, Ria en Elvire. Familiefoto, genomen in de tuin aan het zuiveringsstation met op de achtergrond een van de filtertanks. Foto: Ria Cuynen

De tijd van toen

Op 24 april 1934 wordt Karel geboren in Deurne bij Antwerpen. Als zijn vader aan de slag gaat bij drukkerij Joos, verhuist het gezin naar Turnhout, naar de Rerum Novarumlaan op de hoek met de Kongostraat. Karel volgt les aan de vakschool in de Zandstraat en studeert er af als elektrieker. Hij werkt korte tijd bij Siegers Elektro en in hun opdracht ook bij sigarenfabriek Alto in de Gierledreef. Daarna krijgt hij een vaste betrekking bij de stad en wordt hij conciërge in de RWZI van de stad Turnhout.

Op 7 augustus 1958 huwt hij met Elvire (officieel Elvira) Page en samen krijgen zij drie kinderen. Zij wonen in de Slachthuisstraat nr. 42, in een huis naast de conciergerie van het slachthuis. Vader Karel gaat dagelijks uit werken in het waterzuiveringsstation dat zich in dezelfde straat bevindt en sinds 1957 in werking is.

De RWZI ligt op een groot terrein tussen de Slachthuisstraat, de Kruisberg en de Muizenvenstraat. Heel het gebied aan de overkant van de Slachthuisstraat is militair domein en oefenterrein voor de rijopleiding van de FRAC (Formation Rationnelle Accélérée des Chauffeurs).

1: Zuiveringsstation
2: Kruisberg
3: FRAC
4: Kazerne Majoor Blairon

Luchtfoto omgeving waterzuiveringsstation Foto:Geschiedenis Kazerne Majoor Blairon & OCNr3 deel I van 1938 tot 1980 p.81 - Marcel De Wilde

Deze open ruimte rijkt tot aan de Philipsfabrieken. Het hele terrein is 2 ha 59 a 5 ca groot en is bijna volledig omheind met lage, in baksteen opgetrokken paaltjes die met elkaar verbonden zijn door houten balkjes. Aan de inkom op de Slachthuisstraat 62 staat een grote poort die nooit op slot gaat. Van veiligheidsvoorzieningen is nog geen sprake. Een kind kan met gemak over de omheining kruipen en camerabewaking bestaat nog niet.

Waterzuiveringsstation met achteraan zicht op de Philipssite Foto: Leo Maes

Op het schema (zie beschrijving waterzuiveringsproces) is de invulling van het domein duidelijk aangegeven:

- de zuiveringsinstallatie met verzamelbekkens en slibvloer;
- het werkhuis of atelier met allerhande materialen in pompgebouw 2 (zie nr. 4 op het schema);
- den buro gebouwd op de elektrische bedieningsinstallatie in het pompgebouw 1. Hij doet eveneens dienst als refter, als ontmoetingsplaats en als schuilplaats bij slecht weer. (zie nr.1 op het schema);
- de moestuin met kippenhok en fruitbomen;
- de conciërgewoning.

Samen met 3 collega’s staat vader Cuynen in voor het volledige onderhoud van de zuiveringsinstallatie en het domein: toezicht houden op de werking, meermaals per dag pompen en kleppen open en toe draaien, kruiwagens gevuld met slib afvoeren, herstellingen uitvoeren, schilderen, lassen, gras maaien, gebouwen en wegen onderhouden … en dit non-stop, 24 uur op 24, 7 dagen op 7.

In 1960 wordt op het domein van de RWZI een grote nieuwe conciërgewoning gebouwd met op de eerste verdieping vier slaapkamers en een kleine badkamer. Op het gelijkvloers bevindt zich een lange gang met aan één zijde een eetkamer en keuken en aan de andere kant een salon. Later komen er in de tuin nog een garage en een houten hok bij. In 1961 neemt het gezin Cuynen zijn intrek in deze woning en wordt Karel tot conciërge benoemd. Voortaan is hij dag en nacht verantwoordelijk voor het reilen en zeilen van de RWZI. Vaste vrije dagen kent hij niet. Eenmaal per jaar neemt hij 14 dagen vakantie en wordt hij vervangen door een van zijn medewerkers. Uitzonderlijk neemt hij een dag vrijaf voor een familiefeestje of een andere heel dringende gelegenheid, nadat hij eerst een van zijn collega’s bereid vindt zijn permanentie over te nemen.

Het immens grote domein van de RWZI is voor de kinderen Cuynen, hun vriendjes en vriendinnetjes een pracht van een speelterrein dat voor hen geen geheimen kent. Aan het terras aan de achtergevel van de conciërgewoning bevond zich de tuin die uitgaf op een uitgestrekte weide met in de verte de waterzuiveringsinstallatie. De voorkant van het huis keek uit op een grote weide die verder liep aan de overkant van de straat. Behalve de schommel, de goal en het volleybalnet zijn het vooral de slibvelden en de grote verzamelbekkens van de RWZI die hen inspireren om allerlei kattenkwaad uit te halen. Met hun fiets crossen ze op en neer tussen de grote tanks, slingeren ze tussen de waterreservoirs waar ook al weleens een verloren voetbal in zwemt en glijden ze uit in de slibvelden. Natuurlijk zit er een vlieg aan de lamp als ze vies en stinkend thuiskomen! In het grote atelier vol materialen, werkgerief en nog veel meer, voelen ze zich als een visje in het water. Hoe dikwijls hebben ze hier niet hun fietsen helemaal uit elkaar gehaald en hersteld?

Natuurlijk moet er tijdens de vakantieperiode ook geholpen of beter gezegd gewerkt worden. Achteraan op het domein bevinden zich een moestuin, een kippenhok en een aantal kriekenbomen, groot genoeg om de vier werknemers van de RWZI en hun gezin te voorzien van aardappelen, groenten, fruit en eieren. Aardappelen rooien, erwten doppen, snijbonen door het molentje draaien, krieken ontpitten … niets is hen vreemd en al wordt er niet altijd met evenveel goesting gewerkt, het zorgt wel voor leuke herinneringen. Vooral het gedoe met de vele paaskuikens die elk jaar weer in een met tuindraad afgemaakt stuk achter de chauffageketel opgroeien en enkele maanden later gepluimd worden, staat voor altijd in het geheugen gegrift.

Het domein van de RWZI grenst aan de FRAC, het oefenterrein van de soldaten-vrachtwagenchauffeurs in opleiding. Zij leren er bochten nemen op het eerste rondpunt van België, nl. de Kruisberg die er toen net hetzelfde uitzag als nu, weliswaar een beetje hoger. Ook een helling nemen op de speciaal daartoe geconstrueerde zandberg zorgt voor het nodige spektakel. Geen wonder dat de kinderen Cuynen uren in de buurt van de omheining rondstruinen. Soms worden ze er aangesproken door een van de rekruten: of ze tegen betaling een ijsje of sigaretten willen gaan kopen in het VIVO-winkeltje op de hoek van de Gierlesteenweg, bij Gusta of bij haar opvolgster Norma. De lege bierflesjes, door de soldaten over de omheining gegooid, verzamelen ze graag en ruilen ze in voor een extra zakcent. 

Soldaten in opleiding leren wat een rondpunt is. Foto: Geschiedenis Kazerne Majoor Blairon en OCNr3 deel II van 1981 tot 1999 p.20 Marcel De Wilde

Veranderende tijden
In 1982 neemt het IOK, de intercommunale ontwikkelingsmaatschappij voor de Kempen , het waterzuiveringsstation over. Karel blijft er werken tot in 1986. Daarna wordt hij magazijnverantwoordelijke in de stadsmagazijnen van Turnhout gelegen aan de Guldensporenlei (nu aan de Everdongenlaan). In 1996 gaat hij met pensioen.

Leo Maes neemt in 1986 de taak van Karel op het waterzuiveringsstation over. In 1989 verhuist Leo naar de conciërgewoning. Hij blijft er wonen tot aan zijn pensioen op 1 september 2023. De woning wordt eind 2023 afgebroken.

In 1984 neemt de VMM of Vlaamse Milieumaatschappij de fakkel over en vanaf 1986 wordt ook het rioolwater van Arendonk en Oud Turnhout in Turnhout gezuiverd. Sinds 1994 beheert Aquafin de waterzuivering. De industriële activiteit in Turnhout nam toe en de waterzuivering kon dit proces niet volgen waardoor de RWZI overbelast werd.

Tussen 1960 en 1993 gebeurde de zuivering van het water met oxidatiebedden. Nadien werden die afgebroken en sinds het jaar 2000 gebeurt de zuivering met beluchtingsbekkens.

Oxidatiebedden gaven soms extra geuroverlast omdat de buitentemperatuur en de watertemperatuur dicht bij elkaar kwamen te liggen en er geen natuurlijke tocht in het oxidatiebekken kwam. Dit fenomeen deed zich meestal voor bij de overgang van de zomer naar de winter en omgekeerd. Nu is er dankzij de moderne technieken een constante luchtstroom aanwezig in de beluchtingsbekkens en is de RWZI groter gedimensioneerd dan de reële aanvoer. 

Het waterzuiveringsproces

Plattegrond Foto: Leo Maes

Het huishoudelijk en bedrijfsafvalwater stroomt langs een diep gelegen rioolstelsel de pompkelder (1) binnen. Daar wordt het grof vuil (stokken, blik, lompen) verwijderd om beschadiging en verstopping van de pompen te voorkomen. Daarna wordt het rioolwater ongeveer zeven meter hoog opgepompt naar een zandvanger (2) waarin het zand kan bezinken.
Het water komt dan via een centrale kolom in de flocculatieruimte (flocculatie of vlokvorming is een proces waarbij deeltjes zich aan elkaar hechten in een losse structuur) en vervolgens in de voorbezinktank (3) waar de opgeloste organische stoffen voldoende tijd krijgen om naar de hellende bodem te zinken. Een ronddraaiende brug schraapt de op de bodem liggende organische stoffen af die vervolgens worden afgevoerd.
Het overloopwater dat de voorbezinktank verlaat, bevat nu nog onopgeloste en zwevende stoffen. Deze organische verontreinigingen worden afgebroken door toevoeging van zuurstof.
Deze zuivering gebeurt op de oxidatiebedden, ook biologische filters genoemd.
Via de circulatie-pompkelder (4) wordt het water naar de sproeiarmen van vier oxidatiebedden (5) gestuurd. Deze zijn gevuld met een dikke laag filtermateriaal (lava). Het water zet op de lava een slijmlaag af die de verontreinigingen opneemt en de ideale voedingsbodem is voor en de ontwikkeling van de micro-organismen, die via natuurlijke ventilatie (zuurstof) zorgen voor de afbraak.
Het slib dat zich in het lavabed vormt, wordt door de spoelwerking van het water meegevoerd om vervolgens in de nabezinktank (6) te bezinken en nadien verder afgevoerd te worden .
Het overblijvende water, effluent genoemd, is nu voor 95% gezuiverd en verlaat het zuiveringsstation naar de Aa.

Het slib moet nog een behandeling ondergaan in een gistingsinstallatie (7) om het volume te verminderen en het tevens milieuvriendelijk te maken.
Het uit dit gistingsproces geproduceerde gas (methaan en koolzuur) wordt gestockeerd en gebruikt voor de verwarming van de gistingsinstallatie en de bedrijfsgebouwen.
Het uitgegiste slib komt vervolgens terecht op de slibdroogbedden (8) waar de verdere droging gebeurt door zon en wind.
Na deze natuurlijke droging is het slib geschikt als meststof voor de landbouw.

Slibdroogbedden Foto: Leo Maes